ظر هرکسی محترم نيست!

نظر هرکسی محترم نيست! (نسبی گرایی)

یادداشت

نظر هرکسی محترم نيست!

قطعاً همگي ما جملاتي نظير «شما بايد به نظر من احترام بذاريد.»، «نظر هرکسی محترمه.»، «شما حق نداريد راجع به زندگي بقيه قضاوت کنيد.» و … را در زندگي روزمره خود به‌مراتب شنیده‌ایم. در اکثر موارد نيز گوينده، اين جملات را با آن‌چنان قاطعيتي بيان مي‌کند که گويي اصولي بدیهی‌اند و عدم اطلاع يا رعايت آن‌ها گناهي کبيره است. آيا واقعاً همین‌طور است؟ خواننده مطلع شايد با خود بينديشد که اين جملات همگي از اصول دموکراسي و لوازم جامعه مدرن و يا برگرفته از آن‌اند و به همين دليل نيز جملاتي صحیح‌اند. اما اين مطلب چقدر صحيح است؟ در ادامه قصد داريم اين جملات را واکاوي کنيم و به بررسي باور‌هايي که اين جملات در آن‌ها ریشه‌دارند بپردازيم

«نظر هرکسی محترم است.» اين جمله چه معنايي دارد؟ براي فهم معناي اين جمله، خوب است به کاربرد آن دقت کنيم. وقتي فردي حين بحث اين جمله را به کار می‌برد، عمدتاً به اين معناست که شما حق نداريد به محتواي باور طرف مقابلتان اعتراضي کنيد و در مورد آن قضاوتي کنيد. اما چرا نبايد در مورد باور‌هاي ديگران قضاوت کرد؟
اساس علم، قضاوت است. همه گزاره‌هاي علمي درباره طبيعت حکمي می‌دهند. از ديدگاه علم منطق نيز هر گزاره (تصديق) از چند تصور و يک حکم تشکیل‌شده. پس این‌که درزمینهٔ اي به‌طور مطلق حق قضاوت نداشته باشيم تنها به يک معناست و آن این است که ما در آن زمينه امکان به دست آوردن معرفت نداريم. و اين همان آموزه سوفسطاييان است. مطابق اين آموزه که امروزه از آن با عنوان «نسبي‌گرايي» ياد مي‌شود، در همه يا برخي از زمينه‌هاي معرفت بشري مانند زمينه‌هاي علمي، اخلاقي، سياسي و … رسيدن به هرگونه علم و يا معرفت صحيح و يقيني ممکن نيست. درنتيجه گزاره‌هاي بیان‌شده در هر يک از اين زمينه‌ها چيزي جز اظهارنظری شخصي نبوده و به ما هيچ اطلاعي راجع به واقعيت نمي‌دهند. به همين دليل در اين زمينه‌ها همه باور‌ها و گزاره‌ها ارزش برابري دارند و هيچ باوري نسبت به باور‌هاي ديگر برتر يا پست‌تر نيست. در اين فضا بديهي است که هیچ‌یک از طرفين حق ندارند به باور‌هاي طرف مقابل اعتراض کرده و يا آن‌ها را مطلقاً غلط بدانند.

ظر هرکسی محترم نيست!

فلذا در صورت باور به نسبي‌گرايي، همان‌طور که سقراط متذکر شده، بحث و گفت‌وگو درباره عقايد يکديگر ابلهي و اتلاف وقت خواهد بود. همچنين در اين صورت ديگر هیچ‌یک از علوم، اعتباري نخواهند داشت و تعليم و تعلّم بي‌معني خواهد بود و به‌طریق‌اولی فلسفه را نيز بايد کنار گذاشت. زيرا نسبي‌گرايي معرفتي الزاماً منجر به رفع يا جمع نقيضين مي‌شود که از امتناع آن دو از اصول اصلي فلسفه است. مشکلاتي ازاین‌دست سبب شده که در طول تاريخ، نسبي‌گرايان هیچ‌گاه نتوانند نظريه‌اي منسجم ارائه کنند و هرگز از سطح ايراد مجموعه‌اي از اشکالات فراتر نرفته‌اند.
باور‌هاي موردبحث، در نگاه اول، ممکن است با مفهوم دموکراسي مشابه و هماهنگ باشد. مگر نه این است که در يک نظام دموکراتيک همه افراد نسبت به هم ارزش يکسان دارند و هیچ‌کسی از ديگري برتر نيست؟ در پاسخ بايد گفت که باوجود شباهت‌ها، اين دو نگاه باهم متفاوت و حتي در تضادند. درست است که باور‌هاي اساسی دموکراسی در ظاهر شبيه به باور‌هاي نسبي‌گرايان است، اما برخلاف نسبي‌گرايان، معتقدان به دموکراسي باور دارند که اصول اساسي آن‌ها صحيح است. درنتیجه، آن‌ها نه‌تنها به دست آوردن معرفت را ممکن می‌دانند، بلکه معتقدند به آن دست‌یافته‌اند و باور‌هايي مانند مدارا، آزادي و … باور‌هايي درست‌اند، که نبايد در آن‌ها شک کرد.

به‌طور نمونه، يکي از شاخه‌هاي نسبي‌گرايي، نسبي‌گرايي اخلاقي است که مطابق اين نظريه، ملاک تعيين درستي يک رفتار براي يک فرد يا جمعي از افراد خود آن‌ها هستند. حال بياييد فرض کنيم جمعي از افراد تصميم بگيرند مخالفان خود را به قتل برسانند. روشن است که اين عمل، با اصل دموکراتيک مدارا سازگار نيست. اما ازنظر نسبي‌گرايي اين افراد هيچ خطايي مرتکب نشده‌اند، زيرا همگي قبول کرده‌اند که کشتن مخالفان ازنظر اخلاقي صحيح است. مثال‌هایی ازاین‌دست تناقض ميان اين دو باور را به‌خوبی آشکار مي‌کنند.

سؤالی که اکنون پيش می‌آید این است که چرا نسبي‌گرايي دوباره در جامعه در حال گسترش است و تا اين ميزان مقبوليت پیداکرده؟ در پاسخ بايد گفت در کنار مغالطات و برداشت‌هاي غلط فلسفي و عوامل تاريخي-اجتماعي نظير تجربه‌هاي هولناک غرب قرن‌هاي 19 و 20 و مواجهه با عواقب استعمارگري، عامل ديگر گسترش اين باور‌ها برداشت غلط و سطحي از باور‌هاي دموکراتيک است. به‌طور مثال باور «هر انساني حق دارد درزمینه‌هايي که بر زندگي وي تأثیر می‌گذارند نظري داشته باشد و اين حق وي محترم است» که يکي از باور‌هاي اصلي دموکراسي است، پس از تغييرات فراوان به باور «نظر هرکسي محترم است» تبديل می‌شود؛ که شايد در نگاه اول همان کوتاه شده باور قبلي باشد اما در محتوي کاملاً با آن متفاوت است.

عامل ديگري که از زمان افلاطون تاکنون در گسترش اين باور‌هاي نقش داشته، قدرت‌طلبی است. صاحبان قدرت همواره قوانين و قضاوت‌هاي اخلاقي را در تضاد با منافع خود و به‌عنوان مانعي که حوزه قدرتشان را محدود می‌کرده می‌دیده‌اند. لذا بر آن شدند تا این‌گونه نگرش‌ها را در بين جوامع گسترش دهند. گسترش و مقبوليت اين باور‌ها در بازه‌هايي از تاريخ سبب شده تا صاحبان قدرت بتوانند خواسته‌هاي خود -از پيروزي در دادگاه‌هاي يونان باستان تا رفتار دوگانه در سياست بين‌الملل، استفاده ابزاري از حقوق بشر و …- را بدون مواجهه با اعتراضات مردمي به‌آسانی محقق کنند.

صوت مقاله "نظر هر کس محترم نیست"

جامعه اسلامی دانشجویان دانشگاه صنعتی اصفهان